Một chiếc máy in Xerox bị kẹt giấy đã góp phần đưa Richard Stallman đến với free software

06/10/2026 · VietTechies · Biên tập

Một chiếc máy in bị kẹt giấy ở MIT không tự nó tạo ra phong trào free software. Nhưng với Richard Stallman, đó là một trong những trải nghiệm khiến cái giá của mã nguồn đóng không thể bị xem nhẹ.

Câu chuyện bắt đầu bằng một việc rất bình thường.

Máy in liên tục kẹt giấy.

Programmer biết cách làm software tốt hơn.

Nhưng lần này họ không được phép xem source code.

Chiếc máy in cũ từng là một phần của văn hóa cộng tác

Tại MIT Artificial Intelligence Lab, lập trình viên vốn quen sửa phần mềm quanh mình.

Máy in cũ của phòng thí nghiệm chạy phần mềm mà họ có thể chỉnh sửa.

Họ đã thêm những feature rất thực dụng.

Khi lệnh in hoàn thành, hệ thống có thể báo cho người dùng.

Khi máy in kẹt hoặc hết giấy, những người đang chờ bản in có thể được báo.

Điều đó quan trọng vì máy in dùng chung cũng là bài toán phối hợp.

Nếu không ai biết máy in đang kẹt, tất cả cùng chờ.

Nếu có người biết, sẽ có người đi sửa.

Phần mềm biến trục trặc phần cứng thành thông tin giúp con người hành động.

Rồi chiếc máy in tốt hơn tới cùng ít tự do hơn

Xerox sau đó tặng phòng thí nghiệm một máy in laser mới hơn.

Nó nhanh.

Bản in đẹp hơn.

Và nó cũng kẹt giấy.

Cách khắc phục hiển nhiên là thêm lại tính năng thông báo giống hệ thống cũ.

Nhưng phần mềm điều khiển lần này không còn là thứ lập trình viên MIT được sửa.

Họ có bản nhị phân.

Họ không có source.

Stallman cố xin source code.

Ông bị từ chối.

Điều gây bực không phải programmer thiếu kỹ năng.

Họ biết cần đổi gì.

Điều gây bực là quy định không cho họ đổi.

Đây là một loại bug khác

Bug kỹ thuật bình thường nói:

“Máy không chạy theo cách ta muốn.”

Vấn đề này nói:

“Máy hoàn toàn có thể chạy theo cách ta muốn, nhưng người dùng không được phép làm cho nó chạy như vậy.”

Khác biệt đó ảnh hưởng mạnh tới cách Stallman suy nghĩ.

Software không còn chỉ là tool.

Giấy phép có thể quyết định người dùng được sửa chữa, nghiên cứu, chia sẻ và cải thiện phần mềm đến đâu.

Giới hạn mang tính xã hội nhiều ngang tính kỹ thuật.

Câu chuyện máy in chỉ là một phần của sự thay đổi lớn hơn

Triết lý free software của Stallman không xuất hiện chỉ vì một chiếc máy in.

Văn hóa quanh MIT AI Lab đang thay đổi.

Phần mềm từng được chia sẻ tự do ngày càng chuyển thành phần mềm độc quyền.

Thỏa thuận bảo mật trở nên phổ biến.

Các công ty tuyển người rời khỏi cộng đồng hacker.

Những hệ thống PDP-10 mà văn hóa phần mềm của phòng thí nghiệm dựa vào cũng dần biến mất.

Stallman thấy cách làm cộng tác bị thay bằng thế giới nơi người dùng nhận chương trình nhưng bị cấm xem xét hoặc chỉnh sửa.

Chiếc máy in biến sự thay đổi trừu tượng đó thành chuyện cực kỳ cụ thể.

Một lần kẹt giấy trở thành bài học về quyền kiểm soát.

Năm 1983 ông công bố GNU

Stallman kết luận rằng nếu hệ điều hành độc quyền khiến hợp tác trở nên bất khả thi, câu trả lời là xây hệ điều hành mà người dùng được tự do nghiên cứu, chỉnh sửa và chia sẻ.

Tháng 9/1983, ông công bố GNU Project.

GNU là viết tắt đệ quy của “GNU’s Not Unix.”

Mục tiêu kỹ thuật rất tham vọng: xây hệ điều hành hoàn chỉnh tương thích Unix cùng các công cụ phát triển.

Ý tưởng chính trị còn lớn hơn.

Người dùng nên có quyền tự do chạy phần mềm, nghiên cứu, chỉnh sửa và phân phối lại bản sao — có hoặc không có thay đổi.

Với Stallman, tiếp cận mã nguồn không phải sự tiện lợi dành cho developer.

Nó là một điều kiện của quyền tự do người dùng.

Hãy nhìn đúng điều mà sự cố máy in thực sự nói tới

Câu chuyện không phải Xerox tạo máy in dở.

Chiếc máy mới nhanh và ấn tượng.

Cũng không phải phần mềm thương mại không thể hữu ích.

Tất nhiên là có.

Câu hỏi là liệu những người sống cùng hệ thống có quyền sửa vấn đề mà nhà cung cấp không ưu tiên hay không.

Lập trình viên tại phòng thí nghiệm hiểu rõ hoàn cảnh sử dụng thực tế.

Họ hiểu workflow của mình.

Họ biết chính xác tính năng nhỏ nào sẽ khiến việc dùng chung máy bớt khổ sở.

Nhưng cơ chế kiểm soát nói:

Bạn được dùng software.

Bạn không được cải thiện nó.

Căng thẳng đó vẫn tồn tại trong product hiện đại

Ngày nay, thành phần bị khóa có thể không phải firmware máy in.

Có thể là bootloader điện thoại.

Cloud API.

Thiết bị nhà thông minh.

Một model nằm sau endpoint độc quyền.

Một định dạng file có cách hoạt động quan trọng nhưng không được mô tả trong tài liệu.

Một sản phẩm SaaS xóa tính năng mà người dùng đang phụ thuộc.

Câu hỏi vẫn y nguyên:

Khi tool không khớp nhu cầu user, ai có quyền thay đổi nó?

Open source và free software không hoàn toàn là một khái niệm

Điểm lịch sử này quan trọng vì lập luận của Stallman thường bị rút gọn thành “open source tốt”.

Cách ông đặt vấn đề khác.

Phong trào free software đặt trọng tâm vào quyền tự do của người dùng và đạo đức, không chỉ hiệu quả phát triển phần mềm.

Thuật ngữ “open source” xuất hiện sau này và nhấn mạnh một nhóm lập luận khác.

Hai cộng đồng giao thoa rất lớn, nhưng triết lý không hoàn toàn giống nhau.

Câu chuyện máy in giúp cách đặt vấn đề của Stallman trở nên dễ hiểu.

Ông không bực chỉ vì cộng tác là phương pháp kỹ thuật hiệu quả hơn.

Ông bực vì người dùng có năng lực bị biến thành bất lực bởi quy định.

Một lần kẹt giấy trở thành câu hỏi về quyền sở hữu

Phần lớn người thấy máy in kẹt sẽ nghĩ về giấy.

Stallman nhìn thấy thêm một trục trặc.

Người dùng có vấn đề.

Người dùng có kỹ năng để sửa.

Người dùng có máy ngay trước mặt.

Nhưng người dùng không có quyền hoặc mã nguồn cần thiết để thay đổi phần mềm.

Trải nghiệm đó góp phần biến sự bất tiện trong lập trình thành câu hỏi chính trị ảnh hưởng hàng chục năm văn hóa phần mềm.

Bao nhiêu thiết bị và dịch vụ bạn “sở hữu” hôm nay nhưng vẫn không thực sự có quyền sửa chữa, xem xét hoặc thay đổi?

Đọc bằng ngôn ngữ khác: English · Español · Deutsch · Français · Português (Brasil) · Tiếng Việt