Năm 1904, Robert Wood lặng lẽ nhấc lăng kính khỏi thí nghiệm tia N. Số đo vẫn không đổi.

18/10/2026 · VietTechies · Biên tập

Tháng 9 năm 1904, trong một phòng thí nghiệm đã tắt đèn ở Nancy (Pháp), nhà vật lý người Mỹ Robert W. Wood với tay nhấc chiếc lăng kính bằng nhôm ra khỏi kính quang phổ của René Blondlot. Lăng kính ấy có nhiệm vụ bẻ cong tia N — loại bức xạ mà Blondlot công bố một năm trước đó — để trải chúng ra thành phổ. Vậy mà Blondlot vẫn tiếp tục đo phổ và đọc ra đúng những con số như trước.

Tia N không nhìn thấy được trực tiếp. Người ta dùng một con vít vi chỉnh để dịch dần một vạch sơn dạ quang mảnh, và vạch sơn ấy được cho là sẽ sáng hơn mỗi khi cắt qua một dải trong phổ của tia N. Không có lăng kính thì chẳng bộ phận nào trong thiết bị có thể tạo ra phổ cả.

Cảnh trên là theo lời Wood kể lại nhiều thập kỷ sau, trong cuốn tiểu sử Doctor Wood của William Seabrook, xuất bản năm 1941. Còn bản tường trình Wood viết ngay khi ấy — một lá thư đăng trên tạp chí Nature ngày 29 tháng 9 năm 1904 — thì khô khan hơn. Lá thư không nêu tên Blondlot, cũng không nhắc đến Nancy, và viết rằng nhấc lăng kính ra “dường như chẳng ảnh hưởng gì” đến vị trí đo được của các dải sáng và tối. Wood kết luận thẳng thừng: số ít người làm thí nghiệm từng thu được kết quả cho thấy có tia N “bằng cách nào đó đã bị đánh lừa”.

Nhà vật lý có uy tín và loại tia mới

Blondlot không phải một nhân vật bên lề giới khoa học. Năm 1893, ông từng đo tốc độ lan truyền của sóng điện từ dọc theo dây dẫn và thu được kết quả gần như bằng tốc độ ánh sáng — về sau, Viện Hàn lâm Khoa học Pháp đã khen ngợi công trình này. Tháng 2 năm 1903, trong lúc kiểm tra xem tia X có phân cực được hay không, ông nhận thấy một tia lửa điện nhỏ dường như sáng lên trong chùm tia. Đến mùa xuân, ông kết luận rằng hiện tượng này do một loại bức xạ mới gây ra, và tới tháng 5, ông đặt tên cho loại bức xạ ấy là tia “n”, “theo tên thành phố Nancy”.

Theo thống kê của nhà sử học Mary Jo Nye, ít nhất 40 người đã “quan sát” được hiệu ứng của tia N, và khoảng 100 nhà khoa học đã phân tích các hiệu ứng này trong chừng 300 bài báo. Nhiều người khác chẳng thấy gì. Wood về sau kể rằng nhà vật lý Heinrich Rubens ở Berlin đã mất hai tuần mà vẫn không trình diễn được tia N cho Hoàng đế Đức xem. Sau hội nghị năm 1904 của Hiệp hội Anh vì sự Tiến bộ Khoa học tại Cambridge, Rubens đề nghị Wood tới Nancy để tự mình kiểm tra các thí nghiệm.

Những phép thử của Wood: bàn tay, lăng kính và chiếc giũa

Wood dành “ba giờ hoặc lâu hơn” để xem các buổi trình diễn, và trong phần lớn các phép thử, ông thay đổi một thứ nằm ngoài tầm nhìn của những người quan sát. Đầu tiên là một tia lửa điện nhỏ, được cho là sẽ sáng lên khi có tia N hội tụ vào. Wood không thấy thay đổi gì, và người ta bảo rằng mắt ông không đủ nhạy. Thế là ông đề nghị những người quan sát hô lên mỗi khi ông đưa tay vào đường đi của tia N, chỉ dựa vào độ sáng của tia lửa. “Không lần nào có câu trả lời đúng”, ông viết.

Tiếp theo là chiếc lăng kính trong cảnh mở đầu. Tia N đi qua một khe rộng khoảng 3 milimét, thế nhưng các dải trong phổ lại được cho là cách nhau chưa tới một phần mười milimét. Khi Wood tỏ ý ngạc nhiên, ông được trả lời rằng chỗ vênh ấy là một trong những “tính chất không thể lý giải và đáng kinh ngạc của loại tia này”. Người làm thí nghiệm cùng trợ lý còn được đề nghị nhìn vạch dạ quang để đoán xem Wood đã đặt lăng kính quay cạnh sang phải hay sang trái, và cả ba lần họ đều đoán sai. Thất bại ấy được quy cho sự mệt mỏi.

Cuối cùng là một chiếc giũa thép mà người ta bảo là phát ra tia N. Đưa chiếc giũa lại gần mắt thì kim đồng hồ trong căn phòng tối mờ được cho là sẽ dễ nhìn hơn. Wood lặng lẽ đánh tráo chiếc giũa bằng một mẩu gỗ “cùng kích thước và hình dạng”, và người quan sát vẫn nói là thấy hiệu ứng ấy.

Người trợ lý chẳng thấy gì

Lời Wood kể năm 1941 còn có thêm một cảnh, và chính ông thừa nhận đã không đưa cảnh này vào lá thư. Ông kể rằng mình đã đặt lăng kính về chỗ cũ trước khi đèn bật sáng trở lại. Lúc này, người trợ lý của Blondlot đã sinh nghi và xin đo lại. Trong bóng tối, Wood bước về phía lăng kính, tiếng chân nghe rõ, nhưng ông không chạm tay vào. Người trợ lý vặn vít vi chỉnh rồi nói, theo lời Wood thuật lại: “Tôi không thấy gì; không có phổ nào cả. Tôi nghĩ người Mỹ kia đã làm xáo trộn (dérangement) gì đó.” Lăng kính vẫn nằm nguyên chỗ.

Nếu hồi ức của Wood, được công bố 37 năm sau, là chính xác, thì cùng một sai lầm đã xảy ra theo cả hai chiều. Vì chờ đợi tia N, Blondlot thấy phổ dù không có lăng kính; vì chờ đợi một trò phá hoại, người trợ lý của ông lại không thấy phổ dù lăng kính vẫn ở nguyên chỗ.

Các bản kể lại phổ biến sai ở đâu

Một dị bản lan truyền rộng rãi kể rằng Wood đã đút chiếc lăng kính vào túi. Nhà hóa học Irving Langmuir đã kể đúng như vậy trong một bài nói chuyện năm 1953 về “khoa học bệnh lý” (pathological science): “R. W. Wood đút lăng kính vào túi.” Lá thư của Wood không nhắc đến cái túi nào, còn theo lời Wood tự kể về sau, ông đã đặt lăng kính trở lại chỗ cũ.

Chi tiết cái túi quả thật có xuất hiện trong Doctor Wood, nhưng dưới dạng một câu châm chọc; cuốn sách gán câu này cho một người gửi thư và chỉ gọi người đó là Le Bel. Sau khi tuần báo Pháp Revue scientifique đăng bản dịch lá thư của Wood và hỏi các nhà khoa học Pháp liệu tia N có thật hay không, Le Bel chế giễu chuyện một nhà khoa học Pháp đo các vạch phổ “trong khi lăng kính đang yên vị trong túi người đồng nghiệp Mỹ của ông ta!”

Cũng cuốn sách ấy viết rằng vụ vạch trần “rốt cuộc đã dẫn tới việc Blondlot phát điên và qua đời”. Các mốc thời gian không khớp với lời ấy: Blondlot vẫn làm giáo sư ở Nancy cho tới khi nghỉ hưu sớm, vào năm 1909 hoặc 1910 tùy nguồn. Ông mất tại Nancy năm 1930, thọ 81 tuổi, 26 năm sau lá thư của Wood.

Viện Hàn lâm Khoa học Pháp cũng không quay lưng với ông. Ngày 19 tháng 12 năm 1904, gần ba tháng sau lá thư của Wood, Viện trao cho Blondlot giải Leconte trị giá 50.000 franc để ghi nhận toàn bộ công trình của ông. Bản báo cáo do nhà toán học Henri Poincaré soạn đã thừa nhận rằng vì hoàn cảnh, không phải thành viên nào trong hội đồng cũng có được “niềm xác tín mà chỉ việc tự mình quan sát mới có thể mang lại” về tia N. Theo bản báo cáo, hội đồng muốn khẳng định niềm tin của mình vào người làm thí nghiệm.

Chiếc lăng kính bị nhấc ra cho thấy gì về cách kiểm tra một phép đo

Năm 1953, Langmuir liệt kê các triệu chứng của khoa học bệnh lý, trong đó có “Tuyên bố có độ chính xác rất cao”. Phổ tia N khớp với triệu chứng ấy: các dải được cho là cách nhau chưa tới một phần mười milimét, đọc bằng mắt thường, trong bóng tối, từ một chùm tia rộng 3 milimét.

Lá thư của Wood cũng cho thấy những người làm thí nghiệm trung thực có thể cho ra những kết quả như thế bằng cách nào. Bộ ảnh chụp tia lửa điện được đưa ra làm bằng chứng khách quan gồm hai hình để so sánh: một hình có tia N, một hình không. Mỗi hình được ghép từ các lần phơi sáng 5 giây, trong đó khung giữ kính ảnh được đẩy qua đẩy lại bằng tay. Wood viết rằng do biết hình nào là hình nào, người làm thí nghiệm “có thể vô thức bị chi phối mà giữ khung kính ảnh ở bên này lâu hơn bên kia một tích tắc”.

Để khắc phục, Wood đề xuất một phép thử mù dùng hai tấm chắn được niêm kín: một tấm đáng lẽ sẽ chặn tia N, tấm kia thì không. Một người sẽ đổi các tấm chắn và ghi chép lại; một người khác sẽ phơi sáng các tấm kính ảnh mà “không biết mỗi lần đã dùng tấm chắn nào”.

Phép thử lăng kính cũng áp dụng được cho một bài đo hiệu năng (benchmark), một bảng theo dõi chỉ số (dashboard) hay một thử nghiệm A/B: nếu lặng lẽ gỡ bỏ nguyên nhân giả định mà kết quả vẫn còn nguyên, thì ngay từ đầu kết quả ấy đã không đo nguyên nhân đó. Để kiểm tra tia N, Wood không cần có lý thuyết nào về loại tia này. Thứ ông cần là một căn phòng tối, một chiếc lăng kính ông có thể nhấc ra và một người quan sát không biết lăng kính đã không còn ở đó.

Bài liên quan

Đọc bằng ngôn ngữ khác: English