08/10/2026 · VietTechies · Biên tập
Vào giữa năm 1991, Mark P. McCahill cùng một nhóm phát triển nhỏ tại Đại học Minnesota đã giới thiệu một giao thức mạng đơn giản dựa trên các menu, được thiết kế để điều hướng các kho lưu trữ số qua cổng 70 của Giao thức Điều khiển Truyền thông (TCP). Làm việc cùng với Farhad Anklesaria, Paul Lindner, Daniel Torrey và Bob Alberti, McCahill hướng tới mục tiêu tạo ra một hệ thống thư mục nhẹ cho mạng thông tin toàn trường đại học. Anklesaria đã đặt tên cho giao thức là Gopher, một cách chơi chữ nhiều tầng ý nghĩa: vừa chỉ linh vật của Đại học Minnesota (loài chuột túi má chuyên đào hang dưới đất), vừa gợi liên tưởng đến người phụ tá luôn sẵn sàng "đi lấy" (goes for) các thông tin được yêu cầu trên các máy trạm từ xa.
Menu văn bản và cú pháp tối giản
Theo đặc tả giao thức trong tài liệu RFC 1436, Gopher hoạt động thông qua một cấu trúc menu nghiêm ngặt được xây dựng từ các tệp văn bản thuần phân tách bằng dấu tab, gọi là gophermap. Thay vì phân tích các ngôn ngữ đánh dấu đồ họa phức tạp, một phần mềm máy khách Gopher chỉ cần mở kết nối qua cổng 70, gửi một chuỗi định danh kèm ký tự xuống dòng, rồi nhận về danh sách thư mục đã định dạng trước khi máy chủ đóng kết nối. Đặc tả này thiết lập 14 loại mục cốt lõi được ký hiệu bằng các ký tự đơn. Chẳng hạn, chữ số 0 đại diện cho tệp văn bản thuần, số 1 dành cho thư mục menu Gopher, còn số 7 kích hoạt một truy vấn tìm kiếm. Các mã ký tự đơn khác đảm nhiệm việc xử lý tệp nhị phân, tệp âm thanh hoặc làm cổng kết nối đến các dịch vụ như Archie, WAIS và FTP. Hệ thống nghiêm ngặt này cho phép các máy trạm văn bản cơ bản hiển thị cây thư mục một cách hiệu quả ngay cả trên đường truyền băng thông cực thấp.
Sai lầm bản quyền năm 1993
Gopher ban đầu đạt tốc độ phổ biến nhanh chóng trong môi trường giáo dục đại học, nhưng đà phát triển này đã gặp phải trở ngại lớn vào đầu năm 1993. Tháng 2 năm 1993, Đại học Minnesota thông báo sẽ thu phí bản quyền đối với bản triển khai phần mềm máy chủ Gopher của trường. Quyết định này dấy lên lo ngại sâu rộng trong cộng đồng quản trị mạng rằng phí bản quyền cuối cùng có thể áp dụng cho cả các bản triển khai của bên thứ ba. Hai tháng sau, vào tháng 4 năm 1993, CERN đã tạo ra một tiền lệ trái ngược hoàn toàn khi đưa phần mềm World Wide Web vào phạm vi công cộng. Khi giới phát triển nhanh chóng dịch chuyển sang tiêu chuẩn tự do của CERN, các trình duyệt web như NCSA Mosaic đã tích hợp khả năng xử lý giao thức Gopher vào giao diện hợp nhất của mình, dần dần sáp nhập Gopher vào không gian World Wide Web rộng lớn hơn.
Một tiểu văn hóa mạng còn tồn tại
Đứng trước sự cạnh tranh từ ngôn ngữ HTML linh hoạt và Web mở, sự mở rộng của Gopher chững lại trong suốt cuối những năm 1990. Đại học Minnesota cuối cùng đã cấp lại giấy phép phần mềm Gopher theo Giấy phép Công cộng GNU vào tháng 9 năm 2000, nhưng lưu lượng internet đại chúng khi đó đã chuyển sang giao thức HTTP. Mặc dù vậy, một hệ sinh thái nhỏ vẫn kiên trì tồn tại. Một cuộc khảo sát mạng do công cụ tìm kiếm Veronica-2 thực hiện vào năm 2012 ghi nhận khoảng 160 máy chủ Gopher còn hoạt động, lập chỉ mục cho khoảng 2,5 triệu chuỗi định danh duy nhất. Những người đam mê vẫn tiếp tục vận hành các máy chủ Gopher trên cổng 70, sử dụng các công cụ như netcat hoặc các tiện ích mở rộng di động chuyên dụng để truy cập nội dung mà không gặp phải sự nặng nề của các trình duyệt hiện đại.
Sự bền bỉ của cổng 70
Dù HTTP đã thay thế Gopher để trở thành tiêu chuẩn chính cho mạng toàn cầu, thiết kế chặt chẽ của Gopher vẫn tiếp tục sống như một giải pháp thay thế hữu hiệu cho việc phân phối văn bản. Hoạt động trên một mạng lưới khiêm tốn gồm khoảng 160 máy chủ, giao thức này chứng minh rằng cấu trúc menu phân tách bằng dấu tab với băng thông thấp vẫn có thể tổ chức tin cậy các thư viện số mà không cần đến chi phí hiển thị tốn kém, việc thực thi kịch bản hay sự phức tạp về mặt thị giác của Web hiện đại.
Ảnh đầu bài: minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu.
Nguồn: Gopher (protocol)