09/10/2026 · VietTechies · Biên tập
Vào giữa những năm 1970, các thiết bị trò chơi điện tử tiêu dùng như Head to Head Football hay Merlin bị giới hạn bởi mạch phần cứng cố định. Mua một thiết bị đồng nghĩa với việc sở hữu duy nhất một trò chơi được nạp sẵn vĩnh viễn. Mạch điện tử tích hợp sẵn trò chơi đó mà không có cách nào tháo lắp hay nạp phần mềm mới. Khi người chơi chán trò đó, toàn bộ cỗ máy gần như trở nên vô dụng. Theo Bảo tàng Lịch sử Máy tính (Computer History Museum), dù ngành trò chơi điện tử thương mại đang tăng trưởng mạnh mẽ, giải trí tại gia vẫn bị kẹt trong mô hình đơn chức năng cứng nhắc, nơi mỗi trò chơi lại đòi hỏi một máy console hoặc thiết bị cầm tay riêng biệt.
Kỷ nguyên phần cứng cố định của trò chơi điện tử sơ khai
Năm 1972, các nhà sáng lập Atari gồm Ted Dabney và Nolan Bushnell đã hợp tác cùng Fred Marincic và Al Alcorn để phát hành Pong, đưa trò chơi điện tử thùng vào đời sống đại chúng. Tựa game đình đám này vốn lấy cảm hứng từ một trò bóng bàn phát hành trên máy Magnavox Odyssey trước đó một năm, vào năm 1971. Bất chấp sự bùng nổ thương mại, phần cứng thời bấy giờ vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào các vi mạch chuyên dụng. Mỗi tựa game mới đồng nghĩa với việc người dùng phải mua hẳn một thiết bị điện tử mới, làm hạn chế tốc độ cải tiến của nhà phát triển cũng như số lượng trò chơi mà một gia đình có thể sở hữu.
Jerry Lawson và bước đột phá mang tên băng trò chơi
Rào cản đó chỉ thay đổi khi kỹ sư Jerry Lawson tham gia thiết kế dòng máy Fairchild Channel F vào thập niên 1970 — trong đó chữ "F" đại diện cho "fun" (sự vui thích). Lawson đã phát triển một cơ chế sử dụng các băng ROM tháo rời, giúp tách rời phần mềm trò chơi khỏi kiến trúc phần cứng bên dưới của máy. Thay vì mua máy mới cho từng trò chơi, người chơi chỉ cần cắm các băng nhựa vào một khe cắm duy nhất trên console. Thiết kế dạng module này đã biến các máy chơi game từ thiết bị phần cứng đơn năng thành những nền tảng phần mềm linh hoạt, đặt nền móng cho kiến trúc băng trò chơi thống trị ngành giải trí gia đình trong nhiều thập kỷ.
Bên trong cộng đồng Homebrew của Thung lũng Silicon
Lawson đã hình thành các ý tưởng của mình khi sinh hoạt trong những cộng đồng tiên phong của ngành máy tính cá nhân. Trong thập niên 1970, ông là thành viên người Mỹ gốc Phi duy nhất tại Homebrew Computer Club — câu lạc bộ lừng danh ở Thung lũng Silicon, nơi các kỹ sư và người đam mê công nghệ tự do chia sẻ những thiết kế phần cứng lẫn phần mềm sơ khai. Công trình của ông trên chiếc Fairchild Channel F đã chứng minh rằng các nguyên lý máy tính dạng module có thể giải quyết các điểm nghẽn kinh tế và kỹ thuật của đồ điện tử tiêu dùng thời kỳ đầu, mang khả năng trao đổi phần mềm đến với phần cứng thị trường đại chúng.
Từ băng trò chơi module đến các máy console sức mạnh siêu máy tính
Nhờ tách biệt phần mềm khỏi phần cứng, bước chuyển dịch kiến trúc của Lawson đã giúp việc thiết kế trò chơi phát triển độc lập với kỹ thuật chế tạo console. Đến năm 1980, các sáng tạo phần mềm bùng nổ mạnh mẽ: Namco phát hành Pac-Man, giới thiệu những con ma sở hữu trí tuệ nhân tạo biết phản ứng mang tên Blinky, Pinky, Inky và Clyde, cùng các phân cảnh chuyển tiếp kể chuyện gọi là cutscene. Ngày nay, các nền tảng phần mềm dạng module đã đạt đến sức mạnh tính toán vượt bậc. Vào năm 2000, để đạt hiệu năng 12,3 TFLOPS cần đến siêu máy tính IBM ASCII White trị giá 110 triệu USD, nặng 106 tấn và chiếm tới 200 tủ máy. Đến năm 2020, những cỗ máy console gia đình như PlayStation 5 của Sony (khoảng 10 TFLOPS) và Xbox Series X của Microsoft (khoảng 12 TFLOPS) đã gói gọn sức mạnh tính toán cấp siêu máy tính đó vào một thiết bị đặt ngay trong phòng khách.
Cơ chế băng ROM dạng module của Lawson đã tách rời vĩnh viễn phần mềm trò chơi khỏi phần cứng console, thiết lập nên kiến trúc chuẩn mực được các nền tảng chơi game hiện đại áp dụng cho đến ngày nay.
Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu.
Nguồn: Let the Games Begin!