02/10/2026 · VietTechies · Biên tập
Trước khi các thuật toán có thể hệ thống hóa mạng lưới nghiên cứu toàn cầu, nhà tiên phong thông tin Eugene Garfield đã phát triển Chỉ số Trích dẫn Khoa học (Science Citation Index). Bằng cách theo dõi cách các bài báo khoa học tham chiếu lẫn nhau, công trình của Garfield tại Viện Thông tin Khoa học (ISI) đã tạo dựng nền móng cho việc nghiên cứu định lượng tài liệu, thiết lập các kết nối từ rất lâu trước khi các máy tìm kiếm hiện đại áp dụng cấu trúc dựa trên liên kết tương tự. Tuy nhiên, theo ghi chép từ Viện Lịch sử Khoa học do Judith Kaplan biên soạn, người xây dựng các hệ thống để lưu trữ ký ức khoa học tập thể lại thường xuyên phải vật lộn với việc nên giữ lại hay vứt bỏ những gì trong chính không gian làm việc của mình.
Sự giằng xé giữa bỏ đi và lưu giữ
Trong một cuộc phỏng vấn lịch sử truyền miệng năm 1997 với người phỏng vấn Robert Williams, Garfield đã khựng lại để suy ngẫm về sự bừa bộn tích tụ trong văn phòng của mình. Ông thừa nhận đã vứt bỏ nhiều thùng rác chứa đầy các slide thuyết trình cũ và tài liệu tổ chức ban đầu do hạn chế nghiêm trọng về không gian. Williams đã thúc giục ông ngừng tiêu hủy những tài liệu này, cho rằng các bản ghi đầu tiên của công ty và công cụ hỗ trợ thuyết trình là những hiện vật lịch sử quan trọng mà các tổ chức lưu trữ đang tích cực tìm kiếm để bảo tồn.
Cuộc trao đổi này làm nổi bật một nghịch lý cơ bản trong việc bảo tồn lịch sử công nghệ. Trong khi Garfield xây dựng các công cụ để biến các trích dẫn khoa học đã xuất bản thành dữ liệu lưu trữ vĩnh viễn và có thể tìm kiếm, ông lại coi vật liệu làm việc hàng ngày của chính mình—chẳng hạn như slide bài giảng và các định dạng quản lý đã cũ—là rác thải dư thừa một khi giá trị sử dụng trực tiếp của chúng đã qua đi.
Ký ức chọn lọc và lưu trữ cá nhân
Mặc dù vứt bỏ các slide kỹ thuật, Garfield lại chủ động giữ lại những vật dụng mang ý nghĩa cá nhân. Các cơ quan lưu trữ sau này đã tiếp nhận một hộp tài liệu riêng chứa thư chúc mừng sinh nhật lần thứ 75 của ông vào năm 2000. Những hồ sơ này bao gồm những hồi tưởng từ chị gái Sylvia về thời thơ ấu của họ ở New York, những lời chúc đơn giản từ nhân viên xuất bản và những bức thư chi tiết từ các nhân viên thời kỳ đầu như Beverly Bartolomeo, người nhớ lại thời làm việc với máy quay rô-nê-ô, máy telex và hệ thống đục lỗ.
Những tài liệu không chính thức này mang lại góc nhìn định tính về tổ chức của Garfield mà các chỉ số xuất bản chính thức không thể phản ánh được. Trong khi các chỉ số trích dẫn lập bản đồ ảnh hưởng chính thức giữa các tạp chí, những bức thư được giữ lại ghi dấu sự tương tác giữa con người, văn hóa công sở và những rào cản vận hành trong thời kỳ đầu của quản lý thông tin.
Góc nhìn biên tập: Giới hạn của các chỉ số lưu trữ
Thói quen loại bỏ các hiện vật vận hành trong khi cẩn thận cất giữ thư từ kỷ niệm của Garfield thể hiện tính chủ quan vốn có trong công tác lưu trữ. Các công cụ định lượng trích dẫn được tối ưu hóa để theo dõi các điểm dữ liệu có cấu trúc rõ ràng. Tuy nhiên, bối cảnh phi chính thức xung quanh các bước chuyển dịch công nghệ thường phụ thuộc vào những tư liệu cá nhân còn sót lại—như bản thảo, thư từ và ghi chú vận hành—những thứ mà chính người tạo ra chúng có thể xem là vô giá trị.
Việc chỉ dựa vào các cơ sở dữ liệu chính thức có nguy cơ làm mất đi khía cạnh con người trong quá trình đổi mới kỹ thuật. Để bảo tồn một lịch sử toàn diện, cần có sự cân bằng giữa việc theo dõi chỉ số có cấu trúc và việc chủ động lưu giữ những ghi chép đời thường, không chính thức.
Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu.
Nguồn: Happy Birthday, Dr. G!