06/10/2026 · VietTechies · Biên tập
Vào đầu những năm 1900, Karl Landsteiner, một nhà nghiên cứu người Áo ở độ tuổi 30 đang làm việc tại Đại học Vienna, đã lấy mẫu máu từ chính các nhân viên trong phòng thí nghiệm của mình. Thay vì coi máu là một chất lỏng đồng nhất, ông chủ động trộn tế bào hồng cầu của đồng nghiệp này với huyết thanh của đồng nghiệp khác. Qua kính hiển vi, ông quan sát thấy rằng trong khi một số sự kết hợp diễn ra êm ả, thì những sự kết hợp khác lại ngay lập tức gây ra hiện tượng vón cục tế bào. Thí nghiệm đơn giản trong phòng lab đó đã giải mã ẩn số y học từng làm đau đầu các bác sĩ suốt nhiều thế kỷ.
Trò đánh cược y khoa chết người
Trong hàng trăm năm, truyền máu là một trò đánh cược đầy rủi ro và không thể đoán trước. Theo ghi nhận của Quỹ Nobel, vào giữa những năm 1600, các y sĩ châu Âu từng thử truyền máu từ cừu, chó và người hiến sang bệnh nhân. Những quy trình sơ khai này thường xuyên dẫn đến các phản ứng gây tử vong, khiến Pháp, Anh và Ý phải ra lệnh cấm truyền máu. Đến đầu những năm 1800, một bác sĩ người Anh đã thực hiện ca truyền máu từ người sang người thành công đầu tiên được ghi nhận, khi lấy máu của người chồng để điều trị cho người vợ bị xuất huyết sau sinh. Dù có thành công đó, truyền máu vẫn chỉ là giải pháp cuối cùng đầy hy hữu. Ngay cả nhà công nghiệp Alfred Nobel cũng từng cố gắng giải mã bí ẩn về các phản ứng tử vong khi truyền máu vào những năm 1890, nhưng không thể tìm ra nguyên nhân.
Hiện tượng vón cục máu trong phòng thí nghiệm Vienna
Làm việc trong lĩnh vực giải phẫu bệnh lý và miễn dịch học tại Đại học Vienna, Landsteiner tiếp cận vấn đề dưới góc độ sinh hóa. Bằng cách thử nghiệm huyết thanh với các tế bào hồng cầu xa lạ, ông chứng minh rằng phản ứng bất lợi xảy ra khi người nhận sở hữu các kháng thể tự nhiên chống lại tế bào của người hiến. Quá trình này, gọi là sự ngưng kết, khiến các tế bào hồng cầu của người hiến bị vón cục lại với nhau. Bên trong dòng máu của người nhận, những khối tế bào kết tụ này có thể làm tắc nghẽn các mạch máu quan trọng và làm dừng tuần hoàn, hoặc bị vỡ ra giải phóng các chất độc hại trực tiếp vào cơ thể, dẫn đến tử vong.
Giải mã hệ ABO và bước ngoặt trong phẫu thuật
Landsteiner đã sử dụng các kết quả thực nghiệm của mình để chia máu người thành ba nhóm riêng biệt, ký hiệu là A, B và O, cùng nhóm thứ tư là AB được phát hiện ngay sau đó. Hệ thống phân loại này khẳng định rằng việc truyền máu an toàn đòi hỏi phải tương thích nhóm máu giữa người hiến và người nhận. Y khoa đã nhanh chóng áp dụng phát hiện này. Trong Thế chiến thứ nhất, các bác sĩ quân y lần đầu tiên thực hiện truyền máu trên quy mô rộng, cứu sống nhiều binh sĩ trên chiến trường. Việc xác định nhóm máu cũng mở đường cho các ca phẫu thuật phức tạp trước đây không thể thực hiện do mất máu, cung cấp công cụ pháp y để phân tích vệt máu khô tại hiện trường vụ án, và đặt nền móng cho các xét nghiệm xác định huyết thống sớm.
Giải thưởng Nobel và phát kiến về yếu tố Rh
Năm 1930, Landsteiner nhận Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học cho phát minh ra các nhóm máu ở người. Ông tiếp tục nghiên cứu miễn dịch học trong nhiều thập kỷ sau đó, hợp tác vào những năm 1940 để phát hiện ra hệ nhóm máu Rh. Mặc dù các nhà nghiên cứu hiện đại sau này đã xác định được hơn 200 hệ nhóm máu phụ khác, ABO và Rh vẫn là tiêu chuẩn cốt lõi để đối chiếu tương thích máu hiến trên toàn thế giới.
Mỗi năm vào ngày 14 tháng 6—ngày sinh của Karl Landsteiner—Ngày Thế giới Tôn vinh Người hiến máu được tổ chức nhằm kỷ niệm hệ thống y tế toàn cầu được xây dựng dựa trên quan sát phòng thí nghiệm căn bản của ông rằng tế bào hồng cầu không hoàn toàn giống nhau. Ngày nay, các dịch vụ y tế trên thế giới tiếp nhận khoảng 118 triệu đơn vị máu hiến mỗi năm, dựa vào các quy trình xác định nhóm máu được thiết lập từ những thử nghiệm đầu tiên của Landsteiner tại Vienna để thực hiện các ca truyền máu cứu người an toàn mỗi ngày.
Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu.
Nguồn: Nobel Prize
Finding the key to safe blood transfusions