30/09/2026 · VietTechies · Biên tập
Sự nghiệp của Carolyn Bertozzi gắn liền với hai dạng hạ tầng khoa học: những công cụ hóa học giúp làm lộ rõ các hoạt động sinh học vốn khó quan sát, và một văn hóa phòng thí nghiệm được xây dựng để nhiều người hơn có thể đóng góp. Hành trình từ những trải nghiệm bị gạt ra bên lề trong các phòng thí nghiệm hóa học đến Giải Nobel Hóa học năm 2022 cho thấy khám phá không chỉ phụ thuộc vào năng lực cá nhân, mà còn vào môi trường nơi các nhà nghiên cứu học hỏi, thử nghiệm và hợp tác.
Bước ngoặt bất ngờ đến với hóa học
Sinh năm 1966 tại Lexington, bang Massachusetts, Bertozzi vào Harvard năm 1984 với dự định học y. Bà chơi bóng đá cho đội tuyển của trường và biểu diễn trong một ban nhạc cùng Tom Morello, người sau này được biết đến qua Rage Against the Machine và Audioslave. Hóa học ban đầu không nằm ở trung tâm kế hoạch của bà, nhưng một khóa hóa học hữu cơ đã thay đổi hướng đi ấy. Bertozzi chuyển ngành và bắt đầu theo đuổi lĩnh vực định hình sự nghiệp của mình.
Con đường đó diễn ra trong một môi trường thường xuyên thiếu thân thiện. Khi học khoa học vào thập niên 1980, Bertozzi phải đối mặt với sự chế giễu và loại trừ, trong bối cảnh phụ nữ bị hạn chế tiếp cận một số phòng thí nghiệm còn các nhà khoa học đồng tính công khai có rất ít hình mẫu để noi theo. Dù vậy, bà vẫn tiếp tục học tiến sĩ hóa học, bị cuốn hút bởi sự tự do và thử thách của công việc thực nghiệm.
Trưởng thành qua sự độc lập
Theo câu chuyện của Giải Nobel, Bertozzi cảm nhận ngay khả năng rộng mở khi đến Đại học California, Berkeley, khi đó là một trung tâm nghiên cứu hóa sinh mới nổi với văn hóa hòa nhập. Trong phòng thí nghiệm của Mark Bednarski, bà bắt đầu nghiên cứu glycan, những loại đường phức tạp trên bề mặt tế bào, có vai trò quan trọng trong các quá trình sinh học, hệ miễn dịch và bệnh tật. Khi Bednarski được chẩn đoán mắc ung thư, Bertozzi phải hoàn thành tiến sĩ mà không còn người hướng dẫn. Sự gián đoạn khiến việc công bố nghiên cứu khó khăn hơn, nhưng cũng buộc bà tự điều hành nghiên cứu và quản lý công việc phòng thí nghiệm.
Vẫn say mê glycan, Bertozzi tìm cách quan sát chúng chuyển động trong hệ sống mà không làm xáo trộn hóa học bình thường của tế bào. Bà phát triển các phương pháp gắn đầu dò tạo ảnh vào glycan, rồi điều chỉnh những nguyên lý của hóa học click để sử dụng bên trong sinh vật sống. Bà gọi cách tiếp cận này là hóa học bioorthogonal: những phản ứng có thể diễn ra trong hệ sinh học mà không can thiệp vào các quá trình bình thường.
Văn hóa như một phần hạ tầng khoa học
Ngày nay, các phản ứng bioorthogonal được dùng để nghiên cứu tế bào, theo dõi những quá trình sinh học và phát triển các loại thuốc nhắm đích chính xác hơn. Sau đó, Bertozzi chuyển đến Đại học Stanford và thành lập nhiều công ty nhằm đưa các công cụ hóa học này tiến gần hơn đến ứng dụng lâm sàng, trong đó có những hướng liên quan đến ung thư và bệnh tự miễn. Năm 2022, bà chia sẻ Giải Nobel Hóa học với Morten Meldal và K. Barry Sharpless.
Trước những trải nghiệm bị loại trừ thuở đầu, phản ứng của bà không chỉ là chịu đựng. Bertozzi đưa sự hòa nhập vào cách xây dựng phòng thí nghiệm của mình, tạo không gian để các nhà nghiên cứu thuộc những nhóm ít được đại diện có thể làm việc, xây dựng quan hệ và trao đổi ý tưởng. Bài học rộng hơn ở đây là một suy ngẫm mang tính biên tập, không phải quy luật phổ quát: văn hóa phòng thí nghiệm có thể được xem như hạ tầng vận hành. Thiết bị và phương pháp định hình điều các nhà khoa học có thể quan sát, còn khả năng tiếp cận, niềm tin và hợp tác định hình ai có cơ hội đặt câu hỏi và cùng theo đuổi câu trả lời.
Ảnh đầu bài: minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu.
Nguồn: Nobel Prize
CAROLYN BERTOZZI
Women who changed science