06/10/2026 · VietTechies · Biên tập
Vào năm 1972, tại Trung tâm Nghiên cứu Palo Alto (PARC) của Xerox ở bang California, các kỹ sư đã bắt tay vào xây dựng một cỗ máy xoay quanh một phần cứng sắc nét vượt trội thời bấy giờ: màn hình dọc hiển thị trọn trang giấy với độ phân giải 606 x 808 pixel đen trắng. Thay vì phải đưa thẻ đục lỗ vào những máy tính lớn đặt ở xa hay theo dõi hệ thống đèn báo trên bảng điều khiển, người dùng có thể trực tiếp làm việc trước một màn hình tương tác sống động. Máy trạm này vận hành dựa trên một bộ xử lý tùy chỉnh kết hợp với 128 kilobyte bộ nhớ chính cùng một hộp đĩa cứng tháo rời có dung lượng 2,5 megabyte. Ở phía sau máy, các cổng kết nối cho phép thiết bị hòa vào đường truyền giao tiếp nội bộ đạt tốc độ 2,94 megabit/giây.
Kiến trúc văn phòng cho năm 1972
Khi Xerox thành lập Trung tâm Nghiên cứu Palo Alto vào năm 1970, ban lãnh đạo tập đoàn muốn tìm kiếm một "kiến trúc thông tin" điện tử nhằm định hình các công cụ văn phòng trong tương lai. Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, các nhà lãnh đạo dự án cùng các kỹ sư nòng cốt—gồm Bob Taylor, Chuck Thacker, Butler Lampson và Alan Kay—đã khởi xướng dự án Alto vào năm 1972. Thacker đảm nhận việc thiết kế phần cứng xoay quanh màn hình quét lưới (raster display) được điều khiển trực tiếp bằng kỹ thuật ánh xạ bit (bitmapping), trong đó mỗi điểm ảnh trên màn hình tương ứng với một bit trong bộ nhớ RAM của hệ thống. Những đánh đổi về mặt phần cứng đòi hỏi sự tính toán rất khắt khe: để đạt được tốc độ hiển thị nhanh trên bộ nhớ hạn chế, vi mã (microcode) của bộ xử lý trung tâm phải liên kết chặt chẽ với chu kỳ làm tươi màn hình và các thao tác đọc ghi đĩa.
Gói tin nội bộ và các máy chủ kết nối liên mạng
Nhằm giúp các máy trạm cá nhân phát huy giá trị vượt xa những tác vụ đơn lẻ trên máy tính để bàn, đội ngũ PARC đã phát triển một giao diện mạng nội bộ tốc độ cao. Với tốc độ hoạt động 2,94 megabit/giây, mạng Ethernet đã nối liền từng chiếc máy Alto trong không gian văn phòng tới các thiết bị ngoại vi dùng chung. Từ một máy trạm duy nhất, người dùng có thể gửi lệnh in tới các hệ thống in laser hiệu năng cao hoặc lưu trữ tài liệu trên những máy chủ tệp dựa trên Alto tích hợp dung lượng đĩa lên tới hàng trăm megabyte. Các kỹ sư phần mềm đã quản lý quá trình truyền thông mạng này nhờ kiến trúc gói tin Pup—viết tắt của PARC Universal Packet—cho phép liên kết nhiều mạng cục bộ Ethernet thông qua đường dây điện thoại thuê riêng, kết nối vô tuyến và những nút mạng sơ khai của ARPANET.
Bốn môi trường phát triển trên một hệ điều hành duy nhất
Trên nền tảng một hệ điều hành đơn người dùng tinh gọn, các nhà phát triển tại PARC đã xây dựng bốn môi trường lập trình riêng biệt: BCPL, Mesa, Smalltalk và Lisp. Nền móng thống nhất này giúp các kỹ sư nhanh chóng thử nghiệm và tạo bản mẫu cho các ứng dụng tương tác. Các nhà nghiên cứu và người soạn thảo có thể tạo tài liệu bằng Bravo—chương trình xử lý văn bản theo cơ chế "thấy sao nhận vậy" (WYSIWYG) đầu tiên—trong khi các công cụ đồ họa đáp ứng nhu cầu sáng tạo hình ảnh nhờ Markup (chuyên thao tác trên điểm ảnh) và Draw (chuyên xử lý hình ảnh vector). Người dùng điều hướng các chương trình này thông qua con chuột ba nút bấm điều khiển trực tiếp con trỏ trên màn hình, mở ra phương thức tương tác trực tiếp với văn bản kỹ thuật số và các phương tiện trực quan.
1.500 bản mẫu thử nghiệm
Xerox đã sản xuất khoảng 1.500 chiếc Alto trong suốt những năm 1970, triển khai chúng tại các phòng thí nghiệm của tập đoàn, các cơ quan chính phủ và nhiều cơ sở nghiên cứu đại học. Mặc dù vậy, Xerox chưa bao giờ thương mại hóa hay bán chiếc máy này ra thị trường tiêu dùng bán lẻ. Thay vào đó, Alto đóng vai trò như một môi trường thử nghiệm thực tế cho các mô hình máy tính cá nhân.
Dù chưa từng xuất hiện trên các kệ hàng thương mại, khoảng 1.500 máy mẫu Alto đã đặt nền móng cho màn hình hiển thị bitmap, các giao thức mạng nội bộ và mô hình tương tác đồ họa—những yếu tố định hình nên thế giới máy tính cá nhân trong nhiều thập kỷ sau đó. Các kho lưu trữ phần mềm được giữ gìn từ những máy chủ tệp nội bộ của PARC vẫn còn lưu lại chính xác từng vi mã, trình điều khiển và công cụ ứng dụng. Chúng chính là bằng chứng sống động cho thấy một môi trường làm việc kỹ thuật số có khả năng kết nối liên mạng có thể vận hành hiệu quả ra sao từ rất lâu trước khi máy tính cá nhân trở nên phổ biến khắp mọi nơi.
Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu.
Nguồn: Xerox Alto Source Code